Rynek w Lanckoronie to kwadratowy plac pochylony na stoku Góry Lanckorońskiej, otoczony drewnianymi domami z XIX wieku. Układ pochodzi jeszcze z czasów lokacji, czyli z lat sześćdziesiątych XIV wieku. Zabudowa jest młodsza, bo po wielkim pożarze miasteczko stawiano od nowa. Dzięki temu pierzeje wyglądają spójnie, jakby ktoś zaplanował je w jednym projekcie.
Wstęp na rynek jest bezpłatny, a całość obejdzie się w kilkanaście minut. Dłużej schodzi się na uliczki odchodzące od placu, kawiarnie i widoki.
Rynek w Lanckoronie – co tu właściwie jest
Plac leży na zboczu. Według pomiarów spadek wynosi około 9,5%, co podobno czyni go najbardziej stromym rynkiem na Szlaku Bursztynowym. Czuć to w nogach, a wózek dziecięcy trzeba tu czasem mocniej przytrzymać. Na górnym końcu stoi kościół, a spod niego widać dachy, drzewa i Pogórze Wielickie.
Domy są parterowe, zrębowe, ustawione szczytami do placu. Mają strome dachy kryte gontem, szerokie bramy wjazdowe i wysunięte poddasza, które tworzą podcienia. Między budynkami zostawiono wąskie przejścia, tzw. miedzuchy. Fundamenty są kamienne, a pod niektórymi domami kryją się sklepione piwnice. Różnokolorowe ściany i małe okna dodają całości swojskości. Nie jest to skansen, w tych domach ktoś mieszka, prowadzi pracownię albo kawiarnię.
Nie każdy wie, że głęboko wysunięte dachy mają swoje uzasadnienie w dawnym lokalnym zwyczaju. Posesja kończyła się tam, gdzie kończył się dach, więc opłacało się wysuwać go jak najdalej.
Historia rynku: lokacja Kazimierza Wielkiego i pożar z 1869 roku
Lanckorona dostała prawa miejskie od Kazimierza Wielkiego w latach sześćdziesiątych XIV wieku. Zamek na szczycie góry pilnował granicy z księstwem oświęcimskim, które było wtedy lennem czeskim. Miasto dostało przywileje handlowe, w tym cotygodniowe targi, wolny wyrąb drzew i prawo składu. Prawa miejskie utrzymało do 1934 roku. W źródłach przewija się też prawo kopiowane z Krakowa.
Później było gorzej. Potop szwedzki, pożary i powodzie sprawiły, że miasteczko podupadało. Przełomem okazał się rok 1869. Podpalona stodoła plebańska zapoczątkowała pożar, który strawił 79 domów wokół rynku. Obecną zabudowę postawiono w latach 1868–1872, a więc głównie tuż po tej katastrofie. Ocalał jeden z nielicznych domów krytych gontem.
Układ rynku jest jednak średniowieczny. Przetrwał też zabytkowa studnia, którą datuje się na czas wytyczania placu, czyli również na XIV wiek.
Co zobaczyć na rynku i tuż obok
Na samym rynku wystarczy chodzić powoli i patrzeć na detale: ciesańskie zacięcia belek, okiennice, zaułki między domami. Najbardziej charakterystyczny dom stoi na rogu rynku i ulicy Piłsudskiego, pod numerem 23. Mieści się w nim Muzeum Etnograficzne Ziemi Lanckorońskiej. To małe muzeum, ale z ciekawymi eksponatami. Pokazuje historię miejscowości, znaleziska archeologiczne z zamku, przedmioty z codziennego życia mieszkańców. Najlepszy punkt to makieta rynku sprzed pożaru, dzięki której widać, co zniknęło w 1869 roku.
Przy rynku warto też poszukać Serca Anioła i miejsc związanych z dawnymi gośćmi miasteczka. W okresie międzywojennym Lanckorona była modną letniskową miejscowością. Bywali tu artyści i politycy, wśród nich Piłsudski i Mościcki. Miasteczko nazywa się dziś czasem „miastem aniołów”, a rzeźby i anielskie motywy można znaleźć w wielu zakamarkach.
- Muzeum Etnograficzne – Rynek 23, wnętrza z historią miasteczka i makietą rynku
- Zabytkowa studnia – ślad po lokacji z XIV wieku
- Kościół św. Jana Chrzciciela – u góry rynku, z widokiem na okolicę
- Ruiny zamku – na szczycie Góry Lanckorońskiej, ok. 15 minut spaceru od rynku
- Boczne uliczki – z widokami na pola i wzgórza, nieco górski klimat
Dla kogo ten spacer
Dla osób, które lubią zabytki bez biletów i kolejek. Fotografowie znajdą tu sporo ujęć, szczególnie przy dobrym świetle rano i pod wieczór. Rodziny z dziećmi poradzą sobie bez problemu, bo dystanse są krótkie, a po drodze jest muzeum i zamek do wspinaczki. Seniorzy muszą liczyć się ze spadkiem placu, ale to nadal łatwy teren. Miłośnicy architektury drewnianej mają tu jeden z lepiej zachowanych zespołów w Małopolsce. Miejscowość leży na Szlaku Architektury Drewnianej.
Osoby szukające atrakcji w stylu parku rozrywki mogą się rozczarować. Lanckorona jest spokojna, nawet w sezonie, i raczej na kawę oraz włóczęgę niż na intensywne zwiedzanie. Wokół rynku i w sąsiednich uliczkach działają kawiarnie, pracownie i pensjonaty, więc zwykła godzina spaceru często zamienia się w pół dnia.
Lanckorona – informacje praktyczne
- Adres: Rynek, 34-143 Lanckorona (woj. małopolskie, powiat wadowicki)
- Wstęp na rynek: bezpłatny, plac jest ogólnodostępny całą dobę
- Muzeum Etnograficzne: godziny i ceny biletów zmieniają się w zależności od sezonu, więc przed wizytą trzeba je sprawdzić u organizatora; muzeum jest małe, na zwiedzanie wystarczy około godziny
- Czas na zwiedzanie: sam rynek to 15–30 minut; z muzeum, zamkiem i kawą spokojnie 2–3 godziny, a w pogodny weekend nawet pół dnia
- Dojazd: Lanckorona leży na Pogórzu Wielickim, mniej więcej 35–40 km od Krakowa, w pobliżu Kalwarii Zebrzydowskiej i Wadowic; najwygodniej samochodem, dojeżdżają też autobusy (przystanek końcowy jest tuż przy rynku, gdzie stoi tablica z planem miejscowości)
- Parking: w sezonie i weekendy miejsc bywa mało, lepiej przyjechać wcześniej
- Obuwie: wygodne, najlepiej z podeszwą, która nie ślizga się na bruku i na stromym podejściu do zamku
Aktualne godziny otwarcia muzeum i ewentualne ceny warto sprawdzić tuż przed wyjazdem, bo takie obiekty często zmieniają grafik w ciągu roku.