Wilamowice to miasteczko między Bielskiem-Białą a Oświęcimiem. Mało kto spoza regionu wie, że przez stulecia mówiono tu własnym językiem, który nie jest ani polski, ani śląski. Muzeum, które zbiera tę historię, działa pod nazwą Muzeum Kultury Wilamowskiej. W wyszukiwarkach i na mapach pojawia się też jako muzeum regionalne. Otwarto je w lipcu 2024 roku, więc to nowe miejsce, z nowoczesną ekspozycją, a nie zakurzona izba pamięci.

Muzeum Kultury Wilamowskiej – co to za miejsce

Mała społeczność potomków dawnych osadników zachowała w Wilamowicach własny język (wymysiöeryś), strój i obyczaje. Kultura ta przetrwała mimo historii, która jej nie sprzyjała. Mieszkańcy przez lata sami zbierali pamiątki i dokumentowali swoje dziedzictwo, współpracowali też z uniwersytetami z różnych krajów. Muzeum jest efektem tych starań.

Siedziba jest przy ul. Więźniów Oświęcimia 19, w centrum miejscowości, niedaleko kościoła. Placówka prowadzona jest przez gminę, a nie przez wielką instytucję z miasta.

Co zobaczysz na wystawie stałej „Wilamowianie i ich sąsiedzi”

Główna ekspozycja nosi tytuł „Wilamowianie i ich sąsiedzi”. Pokazuje, jak ta enklawa funkcjonowała obok polskich, śląskich i żydowskich miejscowości w okolicy. To ważne, bo Wilamowice nie były wyspą. Handlowały, żeniły się, kłóciły i współpracowały z sąsiadami, a mimo to zachowały odrębność.

Duży nacisk położono na stroje i ubiory. Strój wilamowski to jedna z najbardziej rozpoznawalnych rzeczy w tym miejscu. Muzeum prowadzi też wydawnictwa na ten temat, m.in. książkę o gminie wielu strojów, bo na pograniczu śląsko-małopolskim różnice w ubiorze widać z wioski na wioskę.

Drugim filarem jest język. Muzeum nie traktuje go jak eksponatu za szkłem. W środy po zamknięciu wystawy, w godz. 18:00–19:00, odbywają się stałe zajęcia z nauki wilamowskiego. Placówka współpracuje też przy podręcznikach do tego języka, więc jest to miejsce, gdzie język faktycznie próbuje się ocalić.

Ciekawostka: dla młodszych zwiedzających przygotowano trasę „Na szlaku lwa Wilusia”, czyli zwiedzanie wystawy z przewodnikiem w wersji dla dzieci. Podczas dni otwartych przy otwarciu muzeum był też teleturniej „WOW – Wiedzy o Wilamowicach”, urządzony z przymrużeniem oka.

Poza wystawą stałą działa także ekspozycja czasowa. Zmienia się, więc przed wizytą warto sprawdzić, co akurat wisi. Muzeum organizuje też promocje książek, koncerty pieśni wilamowskich i warsztaty tańców, a o wydarzeniach informuje na swojej stronie.

Dla kogo ta wizyta ma sens

Najlepiej sprawdzi się u osób, które lubią historię lokalną i pogranicza. Zainteresuje językoznawców amatorów, bo wilamowski ma średniowieczne korzenie i trudno znaleźć drugi taki przypadek w Polsce. Spodoba się też tym, którzy interesują się strojami ludowymi i etnografią.

Z dziećmi też można się tu wybrać, jeśli zarezerwuje się zwiedzanie z przewodnikiem dla najmłodszych. Na własną rękę mniejsze dzieci mogą szybko się znudzić, bo to jednak muzeum opowieści, a nie interaktywne laboratorium. Grupy zorganizowane powinny umówić się wcześniej, i tak jest najlepiej.

Dobrze działa jako przystanek w drodze między Bielskiem-Białą a Oświęcimiem albo jako dodatek do wycieczki po Beskidzie Małym. Samo muzeum nie jest duże, więc nie rozbije dnia, a pokaże coś, czego nie zobaczysz nigdzie indziej.

Wilamowice – kilka słów o kontekście

Wilamowianie wywodzą się od osadników z zachodniej Europy, którzy przybyli w średniowieczu. Przez wieki utrzymywali własną tożsamość, a jej symbolem stały się język i strój. Historia XX wieku bardzo skomplikowała losy tej społeczności. Muzeum przedstawia ją bez uproszczeń, dlatego warto dać sobie więcej czasu na czytanie opisów i rozmowę z przewodnikiem, jeśli jest taka okazja.

Nie każdy wie, że nazwa języka w jego własnej wersji brzmi Wymysiöeryś, a samo muzeum ma też wilamowską nazwę: Müzeum fu Wymysiöejer Kultür. Przy wejściu można się z nią oswoić.

Godziny otwarcia, bilety i dojazd

Według informacji muzeum, wstęp jest bezpłatny. Ceny biletów nie ma, ale przed wizytą z większą grupą warto dopytać o ewentualne opłaty za oprowadzanie. Godziny zwiedzania ekspozycji:

  • poniedziałek – po wcześniejszym umówieniu,
  • wtorek – 10:00–15:00,
  • środa – 11:00–18:00,
  • czwartek – 11:00–18:00,
  • piątek – 10:00–15:00,
  • sobota – nieczynne,
  • niedziela – 11:00–15:00 (w godz. 7:00–11:00 po umówieniu).

Uwaga na święta. W okresie Bożego Narodzenia 24–26 grudnia muzeum było zamknięte, w Sylwestra czynne do 13:00, a w Nowy Rok nieczynne. Czasem godziny zmieniają się też przy okazji wydarzeń, np. pewnego dnia w marcu muzeum otwierano dopiero o 12:00. Dlatego lepiej sprawdzić aktualności na stronie muzeum.wilamowice.pl.

Kontakt: tel. 33 499 90 20, e-mail: [email protected].

Dojazd samochodem jest prosty, bo Wilamowice leżą przy drodze między Bielskiem-Białą a Oświęcimiem i Kętami. Autobusem można dojechać z dworca w Bielsku-Białej liniami 105 i 106 Komunikacji Beskidzkiej, a z Kęt linią 108. Wysiada się na przystanku Wilamowice Kościół, skąd do muzeum jest już blisko.

Na zwiedzanie wystawy stałej wystarczy mniej więcej godzina do półtorej. Jeśli ktoś trafi na warsztaty, koncert albo prezentację książki, spokojnie wydłuży się to do pół dnia.