Elektrownia Porąbka-Żar siedzi w środku góry. Cały zakład wykuto we wnętrzu Żaru w Beskidzie Małym, a na szczycie, tam gdzie w innych górach bywa polana albo kopuła szczytowa, leży sztuczny zbiornik wodny. Obiekt wiele lat był otwarty dla turystów i należał do najciekawszych technicznych atrakcji w okolicy. Uwaga: według informacji operatora (PGE Energia Odnawialna) elektrownia jest zamknięta dla zwiedzających do 1 kwietnia 2028 roku z powodu remontów i modernizacji.
Dlatego warto wiedzieć, co tu było do zobaczenia, jak to wyglądało i co robić w tej okolicy już teraz.
Elektrownia szczytowo-pompowa Porąbka-Żar – na czym polega jej działanie
Zasada jest prosta, choć wykonanie imponuje. Elektrownia ma dwa zbiorniki. Dolnym jest Jezioro Międzybrodzkie, na wysokości około 318 m n.p.m., a górnym sztuczny zbiornik na szczycie Żaru, na około 750 m n.p.m. Kiedy w sieci jest nadmiar prądu, zwykle w nocy, turbiny pracują „w drugą stronę” i pompują wodę do góry. Kiedy zapotrzebowanie rośnie, woda spływa w dół i kręci turbinami. To w praktyce ogromny akumulator, tylko że zamiast baterii jest woda i różnica wysokości.
Dane techniczne robią wrażenie nawet na tych, których technika nie interesuje. W hali stoją cztery odwracalne hydrozespoły typu Francisa. W trybie turbinowym dają łącznie 500 MW (4 × 125 MW), a w trybie pompowym pobierają około 540 MW. Praca w szczycie wieczornym trwa około 4 godzin. Napełnienie górnego zbiornika zajmuje około 5,5 godziny.
Porąbka-Żar jest częścią Zespołu Elektrowni Wodnych Porąbka-Żar, do którego należą jeszcze elektrownie Tresna (21 MW) i Porąbka (12,6 MW). Sama Żarowska to jednak ta duża. Podawane jest, że to druga co do wielkości elektrownia szczytowo-pompowa w Polsce i jedyna w całości podziemna.
Historia budowy – kiedy powstała elektrownia na Żarze
Źródła podają nieco różne daty. Według jednych budowa trwała od 1964 do końca 1979 roku. Inne, np. oferta PTTK, mówią o latach 1969–1977. Rozbieżność może wynikać z tego, że liczy się raz początek prac przygotowawczych, a raz rozruch pierwszych bloków. Jedno się zgadza: to była pierwsza taka elektrownia w Polsce i, jak się podaje, trzecia w Europie.
Dla porównania, dziś większość ludzi zna tę okolicę głównie z jezior i kolejki. A pod stopami, kilkaset metrów w głąb góry, od kilkudziesięciu lat pracuje siłownia o mocy pół gigawata.
Zwiedzanie elektrowni Żar – co się widziało pod ziemią
Trasa miała kilka punktów i zajmowała zwykle 1,5–2 godziny. Zaczynało się od krótkiej prelekcji i filmu „Szczytowe megawaty”. Potem była makieta całego kompleksu, dzięki której łatwiej było sobie wyobrazić, co jest gdzie: zbiornik na górze, sztolnie, hala maszyn, a na dole jezioro. Dopiero wtedy przewodnik prowadził grupę sztolnią komunikacyjną do komory, w której stoją turbozespoły. Po drodze oglądało się też silniki rozruchowe.
Przewodnicy opowiadali nie tylko o samych maszynach, ale też o tym, jak to wszystko zbudowano i jak elektrownia współpracuje z krajowym systemem energetycznym. Zwiedzanie odbywało się w grupach do 30 osób, a wejścia były najczęściej do godziny 15:00.
Ciekawostka: przy dolnej stacji kolejki i na szczycie Żaru stoją szybowce. Góra od dawna jest znana z lotnictwa, a zdjęcie przy takim szybowcu to jeden z klasyków wycieczek na Żar.
Trasa była dość wymagająca psychicznie. Regulamin odradzał zwiedzanie części podziemnej osobom z zaburzeniami krążenia lub oddychania, z wszczepionymi stymulatorami serca oraz z lękiem przed zamkniętymi, podziemnymi pomieszczeniami. Brzmi poważnie, ale to standard w takich obiektach.
Dla kogo to miejsce
Najlepiej sprawdzało się u dzieci w wieku szkolnym i u dorosłych, którzy lubią zobaczyć „jak to działa”. Młodzież na wycieczkach szkolnych często zapamiętywała to bardziej niż muzeum, bo skala hali i rozmiary maszyn robią swoje. Pasuje też miłośnikom techniki i historii przemysłu. Dla maluchów raczej za długo i za poważnie, ale tu lepiej pójść w stronę górnej części Żaru: kolejka, tor saneczkowy i park linowy to atrakcje, które nie zależą od stanu elektrowni.
Góra Żar – co robić, kiedy elektrownia jest zamknięta
Sama góra jest atrakcją niezależną od elektrowni. Szczyt ma 761 m n.p.m., więc to nie wysokogórska wyprawa, ale widoki są bardzo dobre. Widać Beskid Mały, Śląski i Żywiecki, Pogórze Śląskie oraz trzy jeziora: Żywieckie, Międzybrodzkie i Czaniec. Na górze działają restauracje i kompleks narciarski, a w sezonie letnim tor saneczkowy i park linowy.
Dostać się na górę można kolejką linowo-terenową PKL. Jazda zajmuje kilka minut. Alternatywą jest podejście pieszo. Według lokalnych opisów wejście zajmuje około godziny, a zejście trochę mniej. Przy samym przejeździe kolejką i spacerze po szczycie wystarczy 2–3 godziny. Z dodatkowymi atrakcjami łatwo spędzić tu cały dzień.
Dobrym uzupełnieniem jest rejs po Jeziorze Żywieckim. Biura organizujące wycieczki z Żywca łączyły Żar, elektrownię i statek w jednym dniu. Zwiedzanie elektrowni jest chwilowo niedostępne, ale reszta takiego planu nadal działa.
Praktyczne informacje: ceny, godziny, dojazd
- Status: zwiedzanie elektrowni zawieszone do 1 kwietnia 2028 r. (remonty i modernizacja, w tym zbiornika górnego). Przed wyjazdem warto sprawdzić komunikaty na stronie ZEW Porąbka-Żar i PKL, bo terminy w takich inwestycjach lubią się zmieniać.
- Adres: ul. Energetyków 9, Międzybrodzie Bialskie.
- Rezerwacje (gdy zwiedzanie wróci): telefonicznie, e-mailem lub osobiście w dni robocze, 7:00–15:00. Grupy zorganizowane trzeba zgłaszać z wyprzedzeniem. Grupa do 30 osób.
- Godziny wejść (przed zamknięciem): najczęściej do 15:00.
- Ceny przed zamknięciem: orientacyjnie 18 zł w weekend według lokalnego serwisu. Inne źródła podawały 20–25 zł za bilet normalny, z ulgami dla dzieci, studentów i seniorów. Aktualnego cennika trzeba szukać u operatora, bo tych kwot nie ma sensu traktować jako pewnych.
- Kolejka na Żar: według lokalnych źródeł około 19 zł w obie strony i 15 zł w jedną. Ceny mogły się już zmienić, więc najlepiej sprawdzić w PKL.
- Dojazd: samochodem do dolnej stacji kolejki, gdzie jest parking u podnóża góry. Dalej kolejką lub pieszo.
- Czas: sama elektrownia około 1,5–2 godzin. Wyjazd na Żar bez zwiedzania podziemi to 2–3 godziny, a z atrakcjami cały dzień.